Ötanazi ‘nin kelime anlamı “güzel ölüm”dür. Bu kavrama üç tıbbi müdahale girer:
- Aktif ötanazi
- Hekim destekli intihar
- Pasif ötanazi
Yaşama hakkı vazgeçilemez, devredilemez ve insanın kendisinden bile korunması gereken bir kişilik hakkıdır. Yaşama hakkı söz konusu olduğunda MK. 24/2 de düzenlenen hukuka uygunluk sebepleri geçerli değildir.
Aktif ötanazi: Bir doktorun ölüm sonucu doğuracak bir eylem ve işlemde bulunmasıdır. Çok ızdırabı olan bir hasta doktora vaadde bulunarak veya durumunu acındırarak ölümü sağlayacak bi işlem yaptırırsa bu durum aktif ötanazi olarak nitelendirilecektir.
Hekim destekli intihar: Hekim destekli intiharda intihar etmek isteyen hastaya doktor eli ile yapılacak bir yardım söz konusudur. Asiste intihara baÅŸvuranlar ve bu giriÅŸim sonucunda kurtulanlar arasında yapılan araÅŸtırma, bu tür intihara giriÅŸenlerin en çok “ölümün gerçekleÅŸmemesinden” korktukları sonucunu ortaya koymuÅŸtur. Bu nedenle asiste intihara baÅŸvuranlar en kesin sonucu elde edecekleri yöntemlere baÅŸvururlar. Asiste intihar doktorun hastasına zehirli iÄŸne yapmayı öğretmesi ya da ölümüne yol açacak ilaçları temin etmesi ÅŸeklinde gerçekleÅŸebilir.
Pasif ötanazi: Yaşam desteğiyle biyolojik olarak hayatını sürdüren bir kişiden bu desteğin çekilmesiyle gerçekleştirilen ötanazi türüdür.
Dünyada aktif, pasif ve asiste ötanazi olarak ayrılan bu haller, din adamları, sosyologlar, felsefeciler, hukukçular ve hekimler arasında tartışılmaktadır. Bu tartışmaların soncunda ötanaziye veya onun türlerine karşı geliştirilen bakış açıları, ülkeden ülkeye, dinlere ve dünya görüşüne göre farklılıklar göstermektedir.
Genel olarak din adamları, insanın Allah tarafından yaratılması nedeniyle ne kadar süre yaÅŸayacağını yine Allahın belirlediÄŸi dolayısıyla onunu verdiÄŸi canın yine kendisi tarafından alınacağı görüşünü benimsiyorlar. Bu nedenle de hiçbir din aktif ötanaziyi kabul etmiyor. Aynı düşünce hekim destekli intiharda da çoÄŸunlukla kabul edilmekle birlikte dinler arasında pasif ötanazi konusunda farklılıklar söz konusudur. Vatikan; “Ä°nsanların ömrü bellidir, bir kimse ölmüş ama yaÅŸam desteÄŸine baÄŸlı olarak biyolojik hayatını sürdürüyorsa bu Tanrının iÅŸine karışmaktır ve yaÅŸam desteÄŸinin çekilmesinde sakınca yoktur” der. Bu durumda dine aykırılıktan bahsedilmez.
Felsefeci ve sosyologlar insanın en üstün değer olduğu kabulü ile kendi iradeleriyle bile bu değerin ortadan kaldırılamayacağını ifade ediyorlar. Felsefecilerin çoğunluğunun tıbbi gerekçelerle de olsa yaşamın sürdürülmesinden yana tavır sergiledikleri görülüyor.
Tıp adamları ötanaziye hiç sıcak bakmıyorlar. Bu konuda en ehil insanlar olsalar da yeminlerinin insan hayatını devam ettirmeyi gerektirdiğini, acının son bulmasını sağlamak amacıyla da olsa ötanazinin uygulanmaması gerektiğini düşünüyorlar.
Hukukçular ise, (özellikle Medeni Hukukçular) Medeni kanunumuzun 23 ve 24. maddelerinden hareketle ötanaziyi hukuka uygun görmezler. Ancak insan hakları savunucularının çoğunluğu ötanazinin gerekli olduğu hallerde uygulanmasını savunurlar ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin (AİHS) 2, 3, ve 8. maddelerine dayanırlar.
AÄ°HS’nin’ 2. maddesi yaÅŸama hakkına saygı gösterme yükümlülüğünü düzenliyor. Devletler ve insanlar, insanların yaÅŸama hakkına saygı göstermelidirler. Ä°ÅŸte bu görüş sahipleri, AÄ°HS ile güvence altına alınmış yaÅŸama hakkına “yaÅŸamama hakkı” nı da dahil olduÄŸu ileri sürülüyor. Bu görüşle, her hakkın olumsuzunun da hakka dahil olduÄŸu vurgulanıyor.
AÄ°HS’nin 3. maddesi insanların insanlık dışı hiçbir muamele ve cezaya tabi tutulamayacağını düzenliyor. Buna göre ötanazi istemine dayanak teÅŸkil edecek olayların hepsinde, insanların insan haysiyetiyle baÄŸdaÅŸmayacak bir saÄŸlık bozukluÄŸu olduÄŸundan böyle bir “yaÅŸama dönemine” tabi tutulmaması gerektiÄŸi ileri sürülüyor. Ä°nsanların en ağır ızdıraplarla baÅŸ baÅŸa olduÄŸu ve yaÅŸama ihtimalinin kalmadığı terminal dönemde bu ızdıraplarla son anlarını geçirmeye mahkum edilmesinin insan haysiyetine aykırı bir durumda bırakılma olduÄŸu ifade ediliyor.
AÄ°HS’ni 8. maddesi özel yaÅŸama saygı hakkını düzenler. SözleÅŸmenin bu maddesinde insanların özel yaÅŸamlarını kendilerinin düzenleyeceÄŸi ve buna müdahale edilemeyeceÄŸi öngörülmüştür. Bu görüş sahiplerine göre yaÅŸama ve ölme hakkı da özel yaÅŸama saygı hakkı kapsamında deÄŸerlendirilmektedir. Bu hakla self determinasyon denen kendi geleceÄŸini belirleme hakkı çerçevesinde ölmenin en son kullanılacak hak olduÄŸu ve kiÅŸinin bu hakkı kendisinin kullanabileceÄŸini ileri sürülüyor ve kiÅŸinin yaÅŸamaya zorlanmasının bu hakkın ihlali olacağını savunuluyor.
Bu görüşlere katılan Türk hukukçular tarafından, AÄ°HS ‘nin Anayasamızın 90. maddesi uyarınca iç hukukumuza dahil olduÄŸunu, uluslararası sözleÅŸmeler ile iç hukukta yaÅŸanan çeliÅŸkili hallerde iç hukuktan üstün sayılan uluslararası sözleÅŸmelerin geçerli olacağı, bu özellikleri nedeniyle AÄ°HS ‘nin Medeni Kanunu ve Ceza Kanunu’ nun üzerinde olduÄŸu, iç hukukun buna göre yorumlanması gerektiÄŸi savunulmaktadır.
Her üç ötanazi türünün de yasal olarak kabul edildiÄŸi Avustralya ve Hollanda gibi ülkeler vardır. ABD ‘nin de bazı eyaletlerinde bu durum söz konusudur. Ancak pasif ötanazi genel bir kabul görmektedir.
Ötanazi konusunda doktrinde MK. 24. maddesinin nasıl yorumlanacağı tartışma konusu olmaktadır. MK. 24/II de bazı hallerde, kişilik haklarına saldırıda bulunulsa bile bu durumun hukuka aykırı olmayacağı haller düzenleme bulmaktadır. Bu haller:
- Kişinin rızası
- Daha üstün nitelikte özel ve kamusal yarar
- Kanunun verdiği yetkinin kullanılması
halleridir. Sayılan hallerde bir kişinin kişilik hakları kapsamına giren haklarının ihlal edilmesi herhangi bir hukuka aykırılık doğurmayacaktır.
Yaşama Hakkı: Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez ve onları hukuka ve ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz. Bu hallerin varlığında kişinin haklarının sınırlanmasına dair rızası dikkate alınmayacaktır (MK.23/II). Medeni Kanunumuzun bahsi geçen hükmü düzenlenmemiş olsaydı, MK 24. maddesinde düzenlenmiş olan:
Kişilik hakkı zedelenen kimsenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması sebeplerinden biriyle haklı kılınmadıkça, kişilik haklarına yapılan her saldırı hukuka aykırıdır.
Hükmünün düzenleniş şekli itibariyle; kişinin rızası ve çekilen acı ve ızdırap nedeniyle varlığı kabul edilebilecek, üstün nitelikte özel yarar kişinin kendi isteğiyle yaşamına son vermeye karar alabilmesini sağlayacaktı. Ancak MK. 23/II hükmü kişinin ötanaziye ilişkin rızasını geçersiz ve hukuka aykırı saymaktadır.
SaÄŸlıklı olarak normal yaÅŸamını sürdüren bir insanın yaÅŸama hakkından vazgeçmesi tabii ki beklenemez. Ama tedavisi olmayan bir hastalık nedeniyle, günleri sayılı bir ÅŸekilde, doktorların kendi haline bıraktığı, terminal dönemdeki, yaÅŸama iliÅŸkin herhangi bir refleksi olmayan, bilincini kaybetmiÅŸ ya da ağır ızdırap içerisinde kıvranan, hastalığı nedeniyle maddi gücü tükenmiÅŸ hastaların ölmeyi istemesi halinde, yaÅŸaması mı ölmesi mi daha iyi olacaktır ÅŸeklinde yapılacak bir tartışmada MK 24. maddede bahsi geçen “üstün nitelikte yararın” varlığından bahsedilebilecek midir? EÄŸer maddeye bahsedilen anlam izafe edilirse ayrıca bir hukuki düzenlemeye gerek kalmaksızın ötenazim mümkün olabilecektir (TCK düzenlemesi bir yana bırakılarak).
Türkiye’de beyin ölümünden sonra aile bireylerinin rızası veya doktor kararıyla “yaÅŸama desteÄŸinin çekilmesi” 72 saat geçtikten sonra yapılmaktadır. DesteÄŸin 72 saatte çekilmesindeki anlam da organ bağışı yapılması ihtimaline binaen organların nakle uygunluÄŸunun korunmasıdır. Uygulanan bu iÅŸlem niteliÄŸi itibariyle “pasif ötanazi” olup, hukuki dayanağını “özel nitelikte üstün yarar” oluÅŸturmaktadır.
Hekim destekli intihar, mevcut düzenlemelerimize göre hukuka aykırı sayılmakta olup, hukuki ve cezai neticeleri vardır.
Not: Bu yazının yazılmasında, Prof.Dr. Kudret Güven tarafından verilen, “KiÅŸilik Haklarındaki Son GeliÅŸmeler” dersindeki tartışmalardan yararlanılmıştır.
Güncelleme, 09.02.2010
İngiliz ve Belçikalı bilim adamlarının son çalışmaları ötanazi hakkındaki kabulleri derinden etkileyeceğe benziyor. Radyonörolaglar yaptıkları çalışmaların birçok kesimi etkilediği ve tartışmalara yol açacağı gerekçesiyle şimdilik konu hakkında açıklama yapmayı etik bulmasalar da araştırmanın basına yansıyan sonuçları şimdiden derin etkiler doğurmuş durumda. Haber şu şekilde:
“Evet” ve “Hayır” cevabı verdiler
Bilim adamları, fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) adı verilen beyin tarayıcısını kullanarak, 2003′te trafik kazasında ağır beyin travması geçiren hastanın, beyin faaliyetlerini bilinçli olarak deÄŸiÅŸtirmek suretiyle, doktorların sorularına karşılık “evet” ve “hayır” cevaplarını “düşünebildiÄŸini” saptadı.
Hastada bilinç iÅŸaretleri gözlemleyen doktorlar, bunun gerçek olup olmadığını anlamak için, hastaya “babanızın adı Thomas mı” gibi sorular sorarak “evet” ya da “hayır” cevapları vermesini istedi. Bu sırada doktorlar hastanın beynini fMRI cihazıyla taradı. Doktorlar, hastanın beyin faaliyetlerini deÄŸiÅŸtirerek sorulara cevap verdiÄŸini gördü.
Araştırmayı kaleme alanlardan Adrian Owen, hastanın düşünce yoluyla tüm sorulara doğru cevap verdiğini gösteren sonuçları görünce çok şaşırdıklarını söyledi.
New England Journal of Medicine’de yayımlanan araÅŸtırmada, bitkisel hayatta olduÄŸu düşünülen 23 hasta arasında yapıldı. Yapılan bayin taramasında bu hastalardan dördünde bilinçlilik iÅŸaretleri görüldü.
fMRI yöntemi, sağlıklı insanlarda beynin sorulara cevabını yüzde 100 kesinlikle saptayabiliyor. Ancak bu cihaz hareket edemeyen veya konuşamayan hastalarda daha önce denenmemişti.
Uzmanlar bu sonucun, koma benzeri durumdaki tüm hastaların yeniden değerlendirilmesi gerektiğini gösterdiğini belirtti. (A.A.)
Â